'Vijest dana' da je preminuo presuđeni ratni zločinac Ratko Mladić prerasla je u poligon za upravljanje društvenim krizama i anomalijama

foto: Inicijativa mladih za ljudska prava

*Tekst prenosimo uz dozvolu autora i Helsinškog parlamenta građana Banja Luka

Poslije smrti Ratka Mladića, presuđenog ratnog zločinca, besprizorno dno senzacionalizma, banalizacije, radikalizacije, reciklaže straha i eksploatacije mržnje “vinulo se u nebo” brojnih aktera koji godinama ili decenijama parazitiraju na društvenim i političkim procesima. Zaslijepljeni moći, uticajem, vidljivošću i profitom, politički lideri i mediji izuzetno su doprinijeli atmosferi straha, poticaju netrpeljivosti, plasmanu govora mržnje i huškanja na pojedince i grupe. Veći doprinos dali su samo razvijanju animoziteta, osporavanju empatije i solidarnosti sa ljudima koji su preživjeli ratne zločine i torturu, neuvažavanju dostojanstva preživjelih i žrtava.

Ratko Mladić preminuo je 27. avgusta u 85. godini u pritvorskoj jedinici u Den Haagu. U prvim minutama, u regionalnim i međunarodnim medijima bila je to “vijest dana”. Već sat poslije, vijest o smrti presuđenog ratnog zločinca lišena je daljih informativnih sadržaja. Prerasla je u poligon za upravljanje društvenim krizama i anomalijama. Danima poslije, Mladićeva smrt postala je povod za obilnu proizvodnju šoka, kako bi se stvorio privid da masa ili gomila učestvuje u važnim nacionalnim i istorijskim procesima.

Kolektivni stid ili kolektivni ponos?

Garanciju neponavljanja rata i ratnih zločina i trajnu garanciju mira ugrozile su bjesomučne manipulaciije o “brojnim podjelama”, “nemogućim državama”, “završenim projekatima”. Dok su političke elite pokušavale umanjiti sposobnost društva da interveniše u procese vladavine, upravljanja, odlučivanja, vodila su se tri procesa.

Prvi, u kome su političke elite nastojale izgraditi sopstveni imunitet i imunitet društva na empatiju i solidarnost. Drugi, u kome su mogućnosti političkog i društvenog organizovanja protjerane na marginu. Treći, u kome su metode i tehnologije apsolutne vladavine razvijane kroz neprekidne, potpune, trajne napetosti. Tako je, u svega nekoliko dana neprestane reciklaže straha i eksploatacije mržnje, opet stvoren privid da izuzetan broj pojedinaca i grupa podržava pokušaje političkog i ideološkog povratka u mrak, dekadenciju, iskustvo devedesetih.

Od aprila ove godine, pa sve do kraja avgusta, česta tema u javnosti bila je teško zdravstveno stanje Ratka Mladića. U brojnim istupima u kojima je saopšteno da je podnesen zahtjev za prijevremeno ili privremeno puštanje na liječenje ili palijativnu njegu u Srbiji, postupanje prema njemu kvalifikovano je kao “nehumano i ponižavajuće”. Tu kvalifikaciju koristili su trenutni i bivši političari i diplomate iz [bosanskohercegovačkog entiteta] Republike Srpske i iz Srbije, konstatujući da je cjelokupna orijentacija Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju usmjerena protiv srpskog naroda, te po svojoj srži dio antisrpske histerije širih razmjera. Prepoznajući potencijal situacije, političke elite potpomognute medijskom mašinerijom upustile su se u učvršćivanje tog stava, potom u negaciju genocida, zločina protiv čovječnosti, masovnog istrebljenja, organizovane torture, dugogodišnjih opsada i nehumanog postupanja.

Diskurzivno, taj stav odgovara Mladićevom stavu izrečenom na kraju rasprave po žalbama na presudu kojom je osuđen na doživotni zatvor.

“Nemojte se vređati, ali ovaj tribunal o kome imam negativno mišljenje, on je čedo zapadnih sila koje od perestrojke duvaju u isti balon”, rekao je tada Mladić. 

Tadašnji iskaz da je “čestito radio i u miru i u ratu u skladu sa zakonima države koju je razbio NATO pakt”, Mladić potkrepljuje tvrdnjom koja postaje ključni faktor u mitomaniji i maniji veličine: “Da li je krivica Ratka Mladića u tome što nije dozvolio da ustaška neman baca srpsku nejač u jame kao u Jasenovcu?”

Dežurni tumači podjela ponovo u akciji

Ovaj pokušaj popularizacije istorijskog revizionizma, učvršćen strategijom (auto)viktimizacije, jedan je od ključnih metoda isporuke spina o istorijskoj nepravdi, pokušaju dehumanizacije srpskog naroda, nepravednoj kazni za vojskovođu kroz čije se kažnjavanje nastoji kazniti jedan čitav narod zbog njegovih ideja, ciljeva i vizija. U nastojanju da se individualna krivica za ratne zločine i genocid relativizuje, potom prevede kolektivnu krivicu i kolektivnu odgovornost, testirani su brojni pokušaji da se sam genocid i drugi zločini posmatraju kao kolektivni ponos, kolektivni moralni uspon, nacionalni preporod u ostvarivanju viševjekovnih težnji poput osvete i osvajanja.

Da li je taj diskurs reanimiran po mjeri ukusa redakcija i uredništava, vizija vlasnika i patrona medija, ubjeđenja publike ili procjene mogućnosti profitiranja od njegovog plasmana? Da li je reanimiran po mjeri pojedinaca i posebnih interesnih zajednica koji su ga i ranije činile vidljvim, a koje ga sada masovno i histerično zagovaraju na ulicama, isticanjem fotografija, knjiga žalosti, posljednjih pozdrava, salutiranja, skandiranja, navijanja, političkih obraćanja, komemoracija, vojnih počasti, prisustva državnih zvaničnika i visokog crkvenog klera? Da li je reanimiran po mjeri potreba sadašnjih političkih elita i njihove sušte potrebe da imaju vlast, moć, mehanizame kontrole i profit?

Da, zbog svega navedenog, ali i zarad brojnih drugih političkih potreba. Zarad potrebe da se zenemare slučajevi individualnih odgovornosti i individualnih krivica za genocid i druge zločine koje su počinili pojedinci nedostupni pravosuđu. Zarad onemogućavanja institucionalnih reformi i transformacije političkog sistema, usljed kojih bi se ispitao integritet, kapacitet, podobnost za obavljanje bitnih političkih funkcija, te povezanost sa grupacijom ili institucijom za koju se vjeruje da je organizovala, omogućila ili pomogla ratnim zločinima i drugim kršenjima krivičnog prava.

Podsjećajući da veličanje ratnih zločinaca, kao i negiranje, umanjivanje ili opravdavanje pravosnažno utvrđenih ratnih zločina čini biće krivičnog djela (Krivični zakon BiH, 145a), medijski profesionalci pozivali su Tužilaštvo BiH da po službenoj dužnosti ili po prijavama građana hitno pokrene istragu, prikupi dokaze i podigne optužnicu protiv svih lica koja negiraju genocid ili veličaju ratne zločince. Ohrabrivali su građane da prijave sadržaj, uz ponavljanje poruke “ne dijeliti sporni sadržaj, čak ni kako biste ga osudili – dijeljenjem mu se povećava doseg i vidljivost”. Nažalost, apel nije široko prihvaćen – ni u zemlji, ni u regiji, a ni u međunarodnoj javnosti.

Kome služi odricanje od empatije i solidarnosti?

Umjesto sprečavanja relativizacije i negiranja genocida, istrebljenja, organizovane torture i drugih ratnih zločina, dominirala je epopeja veličanja ratnog zločinca i njegovih zločina. Do juče, ta se agenda oslanjala na školske udžbenike, publicistička ostvarenja, političko-bezbjednosna štićenja stencila ili “murala” s njegovim likom, vođenje sudskih postupaka protiv aktivistica i aktivista koji su “skrnavili” ili krečili te stencile ili murale. No, odmah po smrti Ratka Mladića, ista agenda oslanja se na knjige žalosti, procesije na trgovima i ulicama, koreografije navijačkih grupa, vojne počasti pri ispraćaju presuđenog ratnog zločinca i organizaciju sahrane u državnoj režiji.

Namjerna, potpuno svjesna, manipulativna instrumentalizacija smrti Ratka Mladića, njegove zaostavštvine i/ili njegovog ispraćaja ne vraća samo retoriku devedesetih, nego i radikalni slom, suspenziju i inverziju pogleda ka budućnosti razumijevanja osnovnih ljudskih vrijednosti. Prijetnja uspostavljanja vladavine kolektiva nad individuum, pogotovom “drugom/drugačijom”, pod krinkom dominacije, može ishodovati time da se pojedinke/ce, grupe i zajednice potpuno dehumanizuju i postave na poziciju jasne, čiste mete. Rezultat nije samo omogućavanje da se mirovni glasovi i izrazi solidarnosti posmatraju kao izdaja, a svjesno zatvaranje očiju pred tuđom patnjom kao recept i rješenje. Rezultat je dodatno raspuštanje etike, morala i odgovornosti u ime “viših interesa”, odbacivanje bilo kakvog uočavanja posrnuća i kolapsa, oblikovanje propasti, trpljenja, borbe za opstanak kao vrline, dodatno disciplinovanje poslušnih i svrstavanje nepodobnih i neposlušnih na marginu.

Uz taj narativ, izuzetno vidljivo tumačenje bilo je i ono da je Mladićeva smrt događaj koji “zatvara” poglavlje posljedica i anomalija rata i poraća, događaj kojim će uslijediti “konačni smiraj” i “konačna pravda za žrtve”, da je njegova smrt po sebi izuzetna i konačna garancija neponavljanja genocida i zločina za koje je osuđen, svojevrsni uvod u konačni mir za žrtve i preživjele, posebno za narod kome pripadaju. To prepredanje, makar ono bilo nesmotreno ili nenamjerno, izuzetno je štetno po napore da se istraži, razumije i objasni opredjeljenje za budućnost, garanciju neponavljanja i uspostavljanje konačnog mira. Osim koketiranja sa idejom da je nasljeđem krivične pravde već konačno, data relativizacija koketira i sa stavom da je materijalno i nematerijalno zadovoljenje preživjelih, porodica i srodnika žrtava već postignuto. Kao da je Mladićeva smrt događaj koji može zamijeniti sve zahtjeve za krivičnom pravdom, kazivanjem istine, reparacijama i institucionalnim reformama. Kao da je taj događaj jedino što su preživjele/i, porodice, srodnici i prijatelji žrtava zaista htjele i priželjkivale, i što može zamijeniti sve bitne informacije o sudbini njihovih voljenih za kojima se i danas traga i za čija ubistva ili nestanke još niko nije odgovarao.

Insistirajući na onemogućavanju pomirenja, izgradnje povjerenja, ostvarivanja krivične pravde, uspostavljanja vladavine prava i garancije neponavljanja i trajnog mira, glavni akteri tog procesa izazvali su ozbiljne političke i društvene prijetnje i opasnosti. Prijetnju da “usađivanje” straha i mržnje u pojedince, grupe, zajednice rezultira time da kolektiv počne doživljavati strah ili mržnju kao prirodno stanje, razvijajući imunitet na empatiju i solidarnost. Prijetnju da doktrina i nasljeđe ratnih zločinaca presuđenih za najteža krivična djela budu tretirani kao temeljni stub zvaničnog poretka, čuvari ideologije, alat za mobilizaciju kolektiva. Opasnost od potpunog zatvaranja poglavlja tolerisanja kritičkog mišljenja i društveno-političkog organizovanja, uz eksplicitno uskraćivanje garancije slobode mišljenja, izražavanja i organizovanja. U podršci tom sistemu mogu se prevazići samo želje za budućnošću i mirom, a nikako prošlost ili rat.

___